از فاجعه 20 ژانويه كه به عنوان “ژانويه سياه” در تاريخ جمهوری آذربايجان ثبت گرديده است 34 سال مي گذرد. 34 سال پیش به تاريخ 19 ژانويه 1990 هيئت رئيسه شوراي عالي اتحاد جماهير شوروي فرمان اعمال وضعيت فوق العاده در شهر باكو از ساعت 24:00 مورخ 20 ژانويه 1990 را صادر نمود. بازداشت غافلگيرانه ملت، اعمال فشار بر آنان، استفاده از ارتش به منظور ايجاد كشتار، يورش بي امان به ايشان و فراتر از اينها اعمال وضعيت فوق العاده به هيچ وجه مورد اطلاع رساني قرار نگرفته است. در راستاي عدم اطلاع رساني به مردم بلوك برق تلوزيون آذربايجان به ساعت 19:27 مورخ 19 ژانويه منفجر گرديده و بلااستفاده شده است. عليرغم اينكه دستور ايجاد وضعيت فوق العاده از ساعت 24:00 مورخ 20 ژانويه لازم الاجرا بود، ليكن دسته جات ارتش از ساعت 21:00 مورخ 19 ژانويه وارد شهر گرديده اند. رهبريت عمليات باكو را وزير دفاع اتحاد جماهير شوروي مارشال د.يازاف شخصا بر عهده داشته است. قشون هاي پادگان باكو، دسته جات نظامي منتقل شده، نیروهای پیاده شده از كشتي هاي نظامي و نيروهاي يگان ويژه مبادرت به حمله به باكو نموده اند. سربازان از گاز اشك آور استفاده كرده، انسانهاي غير مسلح را بواسطه رگبار مورد آتشباران شدید قرار داده اند. كساني كه فرار كرده و در مخفي گاه ها پنهان شده بودند بواسطه پروژكتورهايي كه بر روي تانك ها مستقر بوده شناسايي گرديده و گلوله باران شده اند. نظامي يان كساني را كه به صورت اتفاقي در خيابان حضور داشته اند و نيز منازل مسكوني، آمبولانس ها و وسائط نقليه عمومي را به آتش گرفته، زخمي ها را كشته، جنازه ها را آتش زده، مورد حقارت قرار داده، انسانها را در ذيل چرخ هاي تانك انداخته و با له كردن ايشان به نحوي آزار دهنده به كشتار ایشان دست یازیده و آنان را در وضعيتي اسفبار قرار داده اند. كوچه هاي شهر غرق در خون انسانها، سالخوردگان، زنان و كودكاني بود كه كشته و مجروح شده بودند. سربازان با به محاصره در آوردن مراكز درماني مانع از ورود مجروحان بدانجا شده و از به امداد رفتن كادر درماني نيز ممانعت به عمل آورده اند. همچنين شهروندان عادي نيز به صورتي دسته جمعي مورد بازداشت قرار گرفته اند.
مسیر منتهي به فاجعه ژانويه 1990 در تداوم كوچ اجباري دسته جمعي آذربايجاني ها از اراضي تاريخي شان در ارمنستان و تلاشهاي گسترده صورت گرفته در راستاي الحاق قره باغ كوهستاني به ارمنستان از سال 1987 آغاز گرديده است. رهبريت شوروي به جاي رفع اسباب تنش هايي كه با خطي صعودي در گسترش بود ترجيح داد تا به جنايتي دهشتبار بر عليه ملت جمهوری آذربايجان مبادرت نماید. با دستور مستقيم دبيركل كميته مركزي حزب كمونيست اتحاد شوروي ميخائيل گورباچف دسته جات نظامي وزارت دفاع اتحاد جماهير شوروي، كميته دولتي امنيت و وزارت كشور همان شب به باكو و برخي شهرستان هاي آذربايجان گسيل شدند.
اين جنايت كه ملت جمهوری آذربايجان در شب 20 ژانويه بدان معروض گرديد در اصل يك واقعه ترور دهشتبار بر عليه بشريت، بشر دوستي و انسانيت به شمار مي آمد. كشتار خونباري كه ماشين نظامي شوروي سابق بدان دست يازيد از منظر ماهيت، تجاوز و قتل عامي بي مانند در تاريخ است كه دولتي بر عليه شهروندان خود بدان مبادرت نموده است. اين امر نقض آشكار قانون اساسي اتحاد جماهير شوروي سابق و جمهوري سوسياليستي آذربايجان شوروي و پايمال شدن آن تلقي مي شد. همان روز دولت اتحاد جماهير شوروي سابق با بي اعتنايي به منشور سازمان ملل متحد و قواعد حقوق بين الملل برخي اسناد بين المللي مربوط به حقوق سياسي و مدني كه خود نيز عضو آنها بوده را به صورتی جنایتکارانه نقض كرده است. بر اساس نظرات كارشناسان در اعمالي كه ارتش شوروي بدان مبادرت نموده، تمامي نشانه هايي كه از جانب جامعه بين الملل محكوم بوده و به سالهای 1945-1946 در اجلاس نورنبرگ منعكس گرديده مشهود مي باشد.
بر اساس حقوق بين الملل فاجعه 20 ژانويه مي بايد به عنوان جنايت عليه بشريت محسوب گردد. بر اساس ماده 7 قانون دادگاه جرایم بين الملل، به هلاكت رسانيدن انسانها، نابودي عمدي ايشان، اعمال تبعيض هاي سياسي، نژادي، قومي، فرهنگي و جنسيتی، شكنجه، ايجاد اضطرابات عمدي شدید و ورود لطمات سنگين به بدن و يا ساير اعمال غير انساني كه موجب صدمه سنگين به بدن و يا روان شخص مي گردد به مثابه جنايت عليه بشريت محسوب مي شود.
بلافاصله پس از حادثه و به تاريخ 21 ژانويه 1990 فرزند رشيد ملت آذربايجان حيدر علي اف به اتفاق اعضاي خانواده اش در نمايندگي دائمي جمهوري سوسياليستي آذربايجان شوروي در مسکو حضور يافته، همبستگي خود با ملت همزاد خويش را به نمايش گزارده، در كنفرانس مطبوعاتي برگزار شده اين وحشي گری را به صورتی قاطع محكوم نموده، اين ترور واقعه بر عليه ملت بي سلاح را در تضاد با حقوق، دموكراسي و انسانيت خوانده است. در دوراني كه امپراطوري شوروي همچنان در حال بقا بود اين قبيل بيانات پيشواي بزرگ حائز اهميتي ويژه براي ملت تنها مانده جمهوری آذربايجان محسوب می گردید.
روشن است كه، انتقاد از كشور و رهبريت آن در خود پايتخت و در زماني كه حکمرانی اتحاد جماهیر شوروي برقرار بود هنر و جسارتي بزرگ مي طلبيد. ليكن پيشواي بزرگمان در بيانات خويش به صورتي آشكار اعتراض خود به خونهاي ريخته شده با دستور مستقيم رهبريت اتحاد جماهير شوروي را اظهار داشته، نابودسازي خواست آزادي انسانها را غيرممكن ناميده و بار ديگر ثابت نموده است كه در روزهاي سخت در كنار ملت خويش مي باشد.
حوادث رخ داده در 20 ژانويه به موازات فاجعه بار بودن، در عین حال حادثه اي تاريخي است كه نمايشگر عدم تزلزل اراده و متانت ملت جمهوری آذربايجان بوده است. عليرغم حمله بي امان و خشن ارتش شوروي و عليرغم اعلام وضعيت فوق العاده در باكو، ملت آذربايجان به تاريخ 22 ژانويه در راستای خاکسپاری شهداي 20 ژانويه مبادرت به برگزاري راهپيمايي در ميدان آزادي پايتخت نموده است. در مراسم برگزار شده به بلوار شهدا قريب به 2 ميليون شهروند مشاركت نموده اند. نتيجتاً فاجعه 20 ژانويه كه ارتش شوروي بدان دست يازيد نتوانست اراده ملت را در هم بشکند و مبارزات آزادي طلبانه رو به افزایش به سال 1991 منجر به احياي استقلال جمهوری آذربايجان گرديد.
ارزشگذاري حقوقي – سياسي 20 ژانويه براي اولين بار به تاريخ 29 مارس 1994 و بنا به خواست رهبر ملي حيدر علي اف صورت پذيرفت. چنانكه بر اساس توصيه رهبر ملي در اجلاسيه ماه مارس 1994 مجلس ملي كشتار بي رحمانه انسانها در مورخ 20 ژانويه 1990 را به عنوان تجاوز نظامي و جنايت مورد ارزشگذاري قرار داده و روز 20 ژانويه نيز روز عزاي عمومي اعلام گرديده است. هر ساله در اين تاريخ ياد شهدا از جانب صدهاهزار نفر گرامي داشته مي شود.
شهادت در راه ميهن قله جاويد غيرت، هنر، شرف و لياقت به شمار مي آيد. پيشواي بزرگ حيدر علي اف به شب 20 ژانويه 1990 با ارج نهادن به فداكاري فرزندان قهرمان وطن كه موفق به كسب حق زندگي ابدي شده و اين قله را فتح نموده اند اظهار داشته است: “قهرماني شهداي 20 ژانويه براي ملت آذربايجان، براي جوانان آذربايجان الگو به شمار مي آيد. نسل امروز و آينده كشور از قهرماني اين شهدا مشق خواهند گرفت. آنها براي حراست از آزادي ملي ملت آذربايجان، براي حراست از قهرماني هاي آن همواره در حال مبارزه خواهند بود. همواره نمونه هاي وطن پرستي و قهرمان پروري را به نمايش خواهند گذاشت. از اين روي نيز هلاكت اين شهدا هر چه قدر هم براي ما سرشار از غم و اندوه باشد و هر چه قدر كه خسران بزرگي به شمار آيد، به همان ميزان نيز براي ملت مان نمونه و الگوي قهرماني به شمار مي آيد، ثروت ملي ما محسوب مي گردد. افتخار ملي مان است”.
تاريخ و زمان به سیاق روال دائم اين بار نيز شخصيت دورانديش و مدبر را محق دانست. دختران و پسران رشيد جمهوری آذربايجان راه شهداي 20 ژانويه را به عنوان اولين شهيدان راه استقلال آذربايجان تداوم بخشيده، در صورت لزوم بدون لحظه اي درنگ از بذل جان خويش دريغ نكردند. آخرين نمونه اين مورد در نبرد 44 روزه میهن كه به سال 2020 حادث گرديده است. در اين نبرد كه به پيروزي شكوهمند جمهوری آذربايجان انجاميد بيش از 2900 سرباز آذربايجاني به درجه رفيع شهادت نائل آمدند. در نتیجه عملیات ضد تروریستی یک روزه انجام یافته به تواریخ 19-20 سپتامبر سال 2023 جمهوری آذربایجان با پایان دادن به موجودیت رژیم تجزیه طلب غیر قانی در قره باغ، حق حاکمیت خویش بر اراضی شناخته شده خود در سطوح بین المللی را به صورتی کامل احقاق نموده، ارتش شکوهمندمان با نگارش حماسه قهرمانی موجبات نشاط خلق را فراهم آورده، قصاص شهدایمان را جاری ساخته و بدینوسیله روح پیشوای بزرگمان را قرین شادی نموده است.
در جمهوری آذربايجان ياد عزيز شهدا و خانواده آنها همواره از توجه و عنايتي خاص برخوردار بوده است. رئيس جمهور آذربايجان جناب آقاي الهام علي اف با بيان جمله “شهدا نمي ميرند، آنها در قلب ما از حيات جاويد برخوردارند” نيز در راستاي ابدي ساختن ياد و خاطره شهداي 20 ژانويه و نيز شهدايي كه در راه تماميت ارضي كشور جان خود را از کف داده اند اعتلاي نام ايشان، منجمله تقويت تامين اجتماعي خانواده هاي آنان را همواره در مركز توجه نگه داشته و تدابير مهمي در اين راستا انجام مي پذيرد.
فاجعه 20 ژانويه كه به سمبل اتحاد ملي و وطن پرستي بدل گرديده است تاريخ شرافتمندانه مبارزه ملت آذربايجان در مسير حق حاكميت خود می باشد. از اين روي در آستانه سي و چهارمین سالگرد فاجعه 20 ژانويه یاد و خاطره کسانی را كه در راه استقلال و تماميت ارضي جمهوری آذربايجان قهرمانانه به مبارزه پرداخته، آزادي ملت خويش را بر هر امر ديگري اولي دانسته و قهرماناني كه با قربانی نمودن حیات خویش به قله های رفیع شهادت نائل آمده اند را با احترامي عميق پاس داشته، براي تمامي شهيداني كه در مسير حق و عدالت از جان خويش گذشتند، طلب مغفرت مي نماييم.
اولین بار در تاریخ است که جمهوری آذربایجان این بار سالروز بیست ژانویه را در شرایط احقاق کامل حق حاکمیت و تمامیت ارضی خویش گرامی می دارد. پیروزی نظامی رشادت آمیز مکسوبه توسط ارتش جمهوری آذربایجان تحت رهبریت فرمانده کل جناب آقای الهام علی اف تجسم نوینی از وحدت ملی ملت جمهوری آذربایجان در 34 سال پیش است.
یاد و خاطره عزیز شهدای 20 ژانویه که آرزو و آمال ایشان عبارت از رویت آذربایجانی آزاد، برخوردار از مرزهایی غیرقابل تعدی و دارای حق حاکیمت بلامنازع بود همواره در قلوب ملت جمهوری آذربایجان جاوید خواهد ماند. توجهات دولتی به خانواده شهدای بیست ژانویه به مانند سایر شهدا همواره در مرکز توجهات قرار خواهد داشت. خداوند قرين رحمتشان نمايد.
